Birçok kurum İSG performansını hala şu soruyla ölçüyor: “Bu ay kaç kaza oldu?”

Oysa teknik olarak daha doğru soru şudur: “Kritik kontrollerimiz hala amaçlandığı gibi çalışıyor mu?”

İSG performansının olgunlaşması, sonuçları saymaktan; kontrol sistemlerinin işleyişini kanıtlamaya evrildiğinde başlar.

Leading ve Lagging: Aynı sistemin iki yüzü

OSHA (Occupational Safety and Health Administration), lagging göstergeleri geçmişte gerçekleşen olayları ölçen sonuç göstergeleri olarak tanımlar. Kaza sayıları, yaralanmalar, kayıp gün oranları gibi metrikler bu gruba girer. 

Buna karşılık OSHA, leading göstergeleri proaktif ve önleyici ölçütler olarak çerçeveler. Amaç:

• • Potansiyel zayıflıkları görünür kılmak
• • Olay gerçekleşmeden önce müdahale edebilmek
• • Programın etkinliğini izlemek

CCOHS (Canadian Centre for Occupational Health and Safety) ise önemli bir uyarı ekler: Leading göstergeler yalnızca aktiviteyi değil, etkiyi ölçmelidir. Yani:

• • “Kaç eğitim yapıldı?” değil
• • “Eğitim risk azaltıcı davranış üretti mi?” sorusu ölçülmelidir.

Lagging göstergeler neyin yanlış gittiğini söyler.

Leading göstergeler ise yanlış gitmeden önce neyin zayıfladığını gösterir.

İyi tasarlanmış bir İSG sistemi bu iki gösterge tipini birlikte kullanır. Ancak burada bir risk vardır: düşük kaza oranı, sistemin güçlü olduğu anlamına gelmeyebilir. Düşük olay sayıları istatistiksel dalgalanma, eksik raporlama veya şans faktörü nedeniyle yanıltıcı olabilir. Bu nedenle sonuç göstergeleri tek başına yeterli değildir.

HSG254’ün Ayırt Edici Katkısı: Çift Güvence

Health and Safety Executive (HSE) tarafından yayımlanan HSG254 – Developing Process Safety Indicators rehberi, performans ölçümünü daha sistematik bir çerçeveye taşır.

Rehberin temel yaklaşımı şudur: 

Büyük olayları bekleyerek kontrol sistemlerindeki zayıflıkları fark etmek çoğu zaman çok geçtir.

Bu nedenle HSG254, her kritik Risk Kontrol Sistemi (RCS) için iki tür izleme önerir:

• • Aktif izleme (Leading)
• o Kritik kontrol elemanlarının rutin ve sistematik doğrulanması
• o Sürecin “amaçlandığı gibi” çalıştığını gösteren kanıt
• • Reaktif izleme (Lagging)
• o Olaylar, ramak kalalar, uygunsuzluklar
• o Kontrol sistemindeki bir zayıflığın ortaya çıkışı

Bu birlikte tasarım yaklaşımı “dual assurance” yani çift güvence olarak adlandırılır.

Amaç sadece sonuçları ölçmek değil; kontrol sisteminin sağlıklı çalıştığına dair sürekli kanıt üretmektir. Bu perspektif, İSG performansını KPI takibinden sistem güvencesine taşır.

Performans Mimarisini Kurmak: 6 Adım +  PDCA (PUKÖ)

HSG254 performans sistemini kurmak için 6 temel adım tarif eder:

1. 1. Organizasyonel düzenlemeleri oluştur
2. 2. Göstergelerin kapsamını belirle
3. 3. Risk kontrol sistemlerini ve “outcome”ları tanımla
4. 4. Kritik kontrol elemanlarını belirle
5. 5. Veri toplama ve raporlama sistemini kur
6. 6. Periyodik gözden geçirme yap

OSHA ise leading göstergeleri işletmek için PDCA benzeri bir döngü önerir:

• • Plan: Göstergeyi seç ve hedef koy
• • Do: İletişim kur, veri topla
• • Check: Uygunluğu ve ilerlemeyi değerlendir
• • Act: Öğrendiklerine göre sistemi güncelle

Birlikte okunduğunda ortaya şu çıkar:

• • HSG254 mimariyi kurar.
• • OSHA göstergeleri yaşayan bir yönetim aracına dönüştürür.

Teknik Tasarım: RKS Bazlı Çift Güvence Matrisi

Gerçek teknik tasarım, genel KPI listesi çıkarmak değildir.

Her kritik kontrol alanı için iki yönlü kanıt üretmektir.

• Leading = süreç kanıtı
• Lagging = başarısızlık sinyali
• Birlikte = güvence

SMART KPI: Aktivite Değil Davranış Ölçmek

OSHA iyi göstergelerin SMART olması gerektiğini belirtir:

• • Specific / Spesifik (Belirli ve net tanımlanmış)
• • Measurable / Ölçülebilir
• • Accountable / Sorumluluğu tanımlı (Hesap verilebilir)
• • Reasonable / Gerçekçi (Ulaşılabilir ve makul)
• • Timely / Zamanlı (Belirli zaman diliminde izlenebilir)

Ancak teknik olgunluk burada başlar: Gösterge sadece ölçülebilir değil, risk azaltıcı davranışa bağlı olmalıdır. Aksi halde sistem aktivite üretir, güvence üretmez.

Risk Yönetimi ile Entegrasyon

CCOHS’ye göre:

• • Leading göstergeler tehlikeleri olay olmadan önce yakalamaya yardımcı olur
• • Lagging göstergeler risk değerlendirmesinde geçmiş veriye dayalı olasılık analizi sağlar.

Bu nedenle göstergeler raporlama aracı değil; risk yönetim sürecinin bir bileşenidir.

Sonuç: İSG Performansı Neye Evriliyor?

İSG performansı “Kaç olay oldu?” sorusundan, “Kritik kontrollerimiz çalışıyor mu?” sorusuna evrilir. Gerçek teknik olgunluk burada başlar.

• • OSHA bize proaktif ölçümü hatırlatır.
• • CCOHS etki odaklı tasarımı vurgular.
• • HSG254 ise bunu sistem güvencesine bağlar.

İSG performansı, sonuç saymaktan; kontrol sistemlerini doğrulamaya evrildiğinde kurumsal güvence üretir.

Kaynaklar

• • Occupational Safety and Health Administration – Using Leading Indicators to Improve Safety and Health Outcomes
• • Health and Safety Executive – Developing Process Safety Indicators (HSG254)
• • Canadian Centre for Occupational Health and Safety – Leading and Lagging Indicators